Arşiv kayıtlarında isim ve tarih farklılıkları nasıl çözülür?

Arşiv araştırmasında en çok duyduğumuz cümlelerden biri şu: "Kayıt bulundu ama isim tam tutmuyor, olmaz herhalde." Çoğu zaman olur. Çünkü isimlerin tutmaması istisna değil, bu işin doğası.

Bir aile üç ayrı devletin, üç ayrı yazı geleneğinin ve iki farklı takvimin içinden geçmişse belgelerin birebir örtüşmesini beklemek gerçekçi değil. Önemli olan farkın nereden kaynaklandığını gösterebilmek. Aşağıda bu farkların kaynaklarını ve pratikte nasıl kapatıldığını anlattık.

Neden bu kadar sık karşılaşıyoruz?

Dobruca ve Deliorman bölgesinden Türkiye'ye göç etmiş bir ailenin belgeleri düşünün. Doğum kaydı Romence ya da Bulgarca tutulmuş, aile Türkiye'ye geldiğinde kayıt Türkçe yeniden yazılmış, arada bir de soyadı meselesi var. Her aktarımda bir bilgi kaybı ya da dönüşümü yaşanıyor.

Farkları dört başlıkta toplayabiliriz: soyadı, ismin yazımı, tarih ve yer adı.

Soyadı: en büyük fark burada

Türkiye'de soyadı kullanımı 1934 tarihli Soyadı Kanunu ile zorunlu hâle geldi. Bu tarihten önce doğmuş ve göç etmiş kişilerin Romanya ya da Bulgaristan kayıtlarında bugünkü soyadları yazmaz. Yazamaz da.

O dönemin kayıtlarında kişi genellikle şöyle geçer: kendi adı, ardından baba adı. "Ahmet oğlu Mehmet" gibi. Bulgar kayıtlarında üçlü isim düzeni yaygındır: kişi adı, baba adından türetilmiş orta ad ve dede adından türetilmiş bir sonek. Romen kayıtlarında da benzer bir mantık işler.

Yani "dedemin soyadı arşivde geçmiyor" demek, aslında beklenen sonucu görmüş olmak demektir. Bağı kuran şey soyadı değil, isim ve baba adı kombinasyonudur.

İsmin yazımı: aynı ses, farklı harfler

Türkçe isimler Romence ve Bulgarca yazıya geçirilirken o dilin ses ve harf sistemine uyduruldu. Sonuç, tanıdık isimlerin tanınmaz hâle gelmesi değil ama gözle bakınca "bu o değil" dedirtmesi.

• Hüseyin Romen kayıtlarında Husein, Huseim ya da Hiuseim biçiminde görünebilir.
• Mehmet çoğunlukla Mehmed ya da Memet olarak yazılmıştır.
• Ayşe Aișe, Aisa ya da Aișa hâline gelir.
• Şaban, Romence'de ș harfi kullanılmadığında Saban olur.
• Bulgar kayıtlarında bütün isimler Kiril alfabesiyle yazılır; Latin harfine dönüştürülürken ikinci bir tur değişim yaşanır.

Bir de Bulgaristan'ın 1980'lerin ortasında Türk azınlığın isimlerini Bulgarca isimlerle değiştirdiği dönem var. O yıllara ait bazı kayıtlarda kişi Bulgarca bir adla geçer, sonraki düzeltme kayıtlarında eski adına döner. Bu döneme ait belge arıyorsanız her iki isimle de arama yapmak gerekiyor.

Tarihler: iki takvim, on üç gün

Tarih farklarının en teknik sebebi takvim değişiklikleri. Yirminci yüzyılın başında Romanya ve Bulgaristan hâlâ Julyen takvimi kullanıyordu; Gregoryen takvime geçiş Bulgaristan'da 1916, Romanya'da 1919 yılında oldu. Geçiş sırasında takvimden on üç gün çıkarıldı.

Bu şu demek: geçişten önce doğmuş bir kişinin doğum tarihi, eski kayıtta bugünkü takvime göre on üç gün geride görünür. Belgeler arasında tam olarak on üç günlük bir fark varsa bu genellikle hata değil, takvim farkıdır ve açıklanabilir bir farktır.

Türkiye tarafında da benzer bir durum var. Rumi takvim 1926 başına kadar kullanıldı; o döneme ait bazı kayıtlarda yıl karşılıkları elle çevrilirken hatalar oluştu.

Varsayılan tarihler

Bir de kayıt sırasında yalnızca yılın bilindiği durumlar var. Böyle hâllerde nüfus memuru gün ve ay yerine 1 Ocak ya da 1 Temmuz yazmış olabilir. Arşivden çıkan gerçek doğum tarihiyle bu varsayılan tarih arasındaki fark, gerçek bir uyuşmazlık sayılmaz.

Yer adları

Dobruca ve Deliorman'daki yerleşimlerin adları yüz yılda birkaç kez değişti. Aynı köyün Osmanlı dönemi adı, Romanya ya da Bulgaristan dönemindeki adı ve bugünkü adı farklı olabiliyor. Nüfus kaydında gördüğünüz yer adını bugünün haritasında bulamamanız çok normal.

Araştırmada yaptığımız iş, yer adını dönemin idari taksimatına göre eşleştirmek. Çünkü arşiv defterleri bugünkü illere değil, o günkü idari birimlere göre düzenlenmiş.

Bir örnek üzerinden bakalım

Somut olsun diye tipik bir dosyayı anlatalım. Danışanın elinde Türk nüfus kaydı var: dedesi 1928 doğumlu, adı Hüseyin, baba adı Ahmet, doğum yeri bir Dobruca köyü olarak yazılı. Soyadı 1934 sonrasında alınmış bir Türk soyadı.

Romanya arşivinden çıkan doğum kaydında ise şu bilgiler var: ad Husein, baba adı Ahmed, anne adı belgede yazılı, doğum tarihi 1927 sonu, soyadı yok.

İlk bakışta üç fark görünüyor: ismin yazımı, baba adının yazımı ve doğum yılı. Ama bu farkların üçü de açıklanabilir. İsimler aynı sesin farklı yazımı. Yıl farkı, kaydın Türkiye'ye geçişte yeniden yazılmasından ya da takvim farkından kaynaklanıyor olabilir. Soyadının bulunmaması zaten beklenen durum.

Bağı kuran unsurlar ise güçlü: baba adı aynı, doğum yeri aynı köy, doğum yılı bir yıl aralığında ve ailenin göç tarihi kayıtla uyumlu. Böyle bir dosyada yapılan iş, farkları gizlemek değil, hepsini açıkça göstererek aynı kişi olduğunu ortaya koymak.

Hangi belge hangi farkı kapatır?

Her fark türünün kendine göre bir dayanağı oluyor. Kabaca şöyle özetleyebiliriz:

• Soyadı yokluğu. Soyadı Kanunu'nun tarihi ve ailenin Türkiye'deki ilk kaydı yeterli açıklamayı sağlıyor.
• İsim yazımı farkı. Aynı kişiye ait olduğunu gösteren beyan ve yazım farkını açıklayan not.
• Doğum tarihi farkı. Takvim değişikliği söz konusuysa dönem bilgisi; varsayılan tarih söz konusuysa Türk kaydındaki kayıt tarihi.
• Yer adı farkı. Dönemin idari taksimatını gösteren kaynak ve yer adının değişim geçmişi.
• Kuşak bağı. Her kuşak için doğum ya da evlilik belgesi; zincirde boşluk kalmaması esas.

Peki ne kadar fark kabul edilir?

Buna kesin bir rakam vermek doğru olmaz; takdir başvuruyu inceleyen makama ait. Ama sahadaki genel eğilim şu: açıklanabilir farklar sorun çıkarmıyor, açıklanamayan farklar çıkarıyor.

Kayıttaki kişinin sizin atanız olduğunu destekleyen unsurlar ne kadar çoksa fark o kadar kolay tolere ediliyor. Baba adının tutması, doğum yerinin tutması, kardeş adlarının tutması, göç tarihinin uyması — bunların her biri farkın ağırlığını azaltıyor.

Türkiye tarafında düzeltme

Bazı durumlarda farkı açıklamak yerine düzeltmek daha temiz bir yol. Türkiye'de nüfus kaydındaki bilgilerin değiştirilmesi iki şekilde olabiliyor.

İdari yoldan düzeltme

Kayıttaki hatanın açıkça bir yazım ya da aktarım hatası olduğu hâllerde nüfus müdürlüğü düzeltmeyi kendi yapabiliyor. Harf düşmesi, çift kayıt, dayanak belgeyle çelişen bir yazım gibi durumlar bu kapsamda değerlendirilebiliyor.

Mahkeme kararıyla düzeltme

Nüfus kaydındaki esaslı bilgilerin değiştirilmesi kural olarak mahkeme kararı gerektiriyor. İsim, soyadı ve doğum tarihi düzeltmeleri için asliye hukuk mahkemesinde nüfus kaydının düzeltilmesi davası açılıyor. Davada dayanak olarak arşivden çıkan belge kullanılabiliyor.

Romanya ve Bulgaristan tarafında

Karşı tarafta genellikle kaydı değiştirmeye çalışmıyoruz. Yapılan şey, farkın açıklanması ve aynı kişi olduğunun ortaya konması.

1. Belge zinciri kuruyoruz. Her kuşakta bir önceki kuşağa bağlanan belgeyi sıraya diziyoruz: doğum, evlilik, göç, Türkiye kaydı.
2. Farkı gösteriyoruz. Hangi belgede hangi yazımın kullanıldığını ve bunun neden farklı olduğunu açıklıyoruz.
3. Destekleyici beyan ekliyoruz. Aynı kişiye ait olduğunu beyan eden noter huzurunda düzenlenmiş bir belge, dosyalarda sıkça kullanılıyor. Hangi belgenin isteneceği başvurunun türüne ve makamın uygulamasına göre değişebiliyor.

Bu üç adımı doğru kurgulamak, çoğu dosyada mahkemeye gitmeden sonuç almayı sağlıyor.

Pratik öneriler

• Belgeleri elemeyin. İsmi tam tutmayan bir kayıt bile araştırmanın devamı için ipucu taşıyabiliyor.
• Aile içi bilgiyi yazın. Büyüklerin anlattığı köy adı, kardeş sayısı, göç yılı gibi ayrıntılar arşiv kaydını doğrulamada işe yarıyor.
• Eski belgeleri saklayın. Tapu, iskân belgesi, askerlik kaydı, eski kimlik — hepsi zincirin bir halkası olabilir.
• Düzeltmeyi acele etmeyin. Önce bütün belgeleri toplayın, sonra hangi kaydın değişmesi gerektiğine karar verin.

Sonuç

İsim ve tarih farkları soy bağı dosyalarının istisnası değil, olağan hâli. Dosyayı bitiren şey farkın kendisi değil, farkın açıklanamamış olması. Belgeler arasında tutarlı bir zincir kurulabildiğinde bu tür uyuşmazlıklar çoğu zaman aşılıyor.